Κεραμεικός

εισαγωγή

Στη σημερινή μας βόλτα θα επισκεφθούμε ένα υπέροχο, αν και όχι τόσο γνωστό, αρχαιολογικό πάρκο στην καρδιά της Αθήνας. Σε μια έκταση 40 περίπου στρεμμάτων, ανάμεσα σε ελιές και συκιές, πεύκα και πικροδάφνες, αλλά και πλήθος αγριολούλουδα, θα περπατήσουμε στο αρχαίο νεκροταφείο της Αθήνας. 

Ο χώρος, που βρίσκεται στα αριστερά του πεζόδρομου της Ερμού (όπως την συναντάμε από την Πειραιώς), ήταν αρχικά ένα μικρό κομμάτι του αρχαίου δήμου των Κεραμέων, ο Έξω (από το Θεμιστόκλειο τείχος) Κεραμεικός, το 'κάλλιστον προάστειον της πόλεως' κατά τον Θουκυδίδη. 

Εδώ βρισκόντουσαν οι κατοικίες, τα εργαστήρια και τα καταστήματα των αγγειοπλαστών και των αγγειογράφων, που έφτιαχναν και σχεδίαζαν τα περίφημα αττικά αγγεία. 


Ο Ηριδανός όμως, που από την αρχαιότητα διέσχιζε την περιοχή, πλημμύριζε συχνά κι έτσι ο δήμος σταδιακά εγκαταλείφθηκε και η περιοχή άρχισε να χρησιμοποιείται ως χώρος ταφής, για να φτάσει τελικά στην κλασική περίοδο να γίνει το σημαντικότερο νεκροταφείο της Αθήνας.  Η κοίτη του υπάρχει ακόμη και κάποιες από τις φθινοπωρινές μέρες μπορεί να έχει και λίγο νερό.


Θα μπούμε πρώτα για λίγο στο μικρό, αλλά εκπληκτικό Αρχαιολογικό Μουσείο και βγαί-νοντας θα περπατήσουμε στην Οδό των Τάφων, με τα υπέροχα ταφικά ανάγλυφα κι επιτύμβια και μάλιστα στο επίπεδο που περπατούσαν οι αρχαίοι μας πρόγονοι. Πριν την ανασκαφή (που ξεκίνησε εδώ το 1861 και συνεχίζεται μέχρι σήμερα από το Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Αθηνών), το έδαφος

λόγω επιχώσεων ήταν 8-9 μέτρα ψηλότερο, στο σημερινό επίπεδο της Ερμού. Θα δούμε ένα μικρό τμήμα της κοίτης του Ηριδανού, την Ιερά Πύλη και την αρχή της Ιεράς Οδού (με μήκος 22 χλμ., που έφτανε στην Ελευσίνα), τα ερείπια του Πομπείου και του Διπύλου, τη θέση της αρχαίας κρήνης κλπ.

Το Αρχαιολογικό Μουσείο του Κεραμεικού

Μέσα στον αρχαιολογικό χώρο, σε ένα μικρό λόφο στο νοτιοδυτικό του άκρο, βρίσκεται το Αρχαιολογικό Μουσείο του Κεραμεικού, με είσοδο από τον πεζόδρομο, προς το τέλος της οδού Ερμού (πριν τη συμβολή της με την οδό Πειραιώς), που οριοθετείται από την οδό Πειραιώς και την Ερμού. 

Είναι ένα όμορφο μικρό τετράγωνο, ισόγειο νεοκλασικό κτίσμα, που εγκαινιάστηκε το 1937, επεκτάθηκε το 1960 και ανακαινίστηκε πλήρως το 2012-14. 


Έχει τέσσερις μικρές περιμετρικές αίθουσες, που φιλοξενούν τα ευρήματα της περιοχής, από την προϊστορική ακόμη περίοδο, μέχρι τους κλασικούς χρόνους (στην τελευταία, τη βόρεια) αίθουσα.



Είναι το πλουσιότερο μουσείο, απο-κλειστικά σε ταφικά εκθέματα του έξω Κεραμεικού, που χρησιμοποιήθηκε ως νεκρόπολη αδιάκοπα για 15 αιώνες, από τα καλύτερα του είδους σε όλη την Ελλάδα. 

Τα ευρήματα από τον έσω Κεραμεικό εκτίθενται στο ομώνυμο Μουσείο της Στοάς του Αττάλου. 

Στο κέντρο υπάρχει αίθριο, με γυάλινη στέγη, όπου δεσπόζει ο τεράστιος 'μαινόμενος ταύρος' (κάτω), επιτάφιο μνημείο του Διονυσίου Κολυτέως.

Στην αυλή, μπροστά από το Μουσείο υπάρχει στεγασμένο υπόστεγο σε σχήμα 'Γ', όπου φιλοξενούνται εκπληκτικά ταφικά μνημεία του 4ου αι. πΧ, καθώς και τμήμα του ψηφιδωτού από το Πομπείο. Ανάμεσα τους ο τεράστιος μαρμάρινος σκύλος (Μολοσσός), του 320 πΧ., από τον ταφικό περίβολο του Λυσιμαχίδου, από τις Αχαρνές.




Αριστερά
το γνήσιο και
δεξιά αντίγραφο του
στην οδό των Τάφων.


τα ταφικά ανάγλυφα

 ... κι απ᾿ όλους πρώτες η γυναίκα του κι η σεβαστή του η μάνα
συρομαδιούνταν στο καλότροχο χιμίζοντας καρότσι,
κι ανακρατούσαν το κεφάλι του, κι όλοι εθρηνούσαν γύρω.
Κι όλη τη μέρα αυτή θα δέρνουνταν, ως να βουτήξει ό γήλιος,
χύνοντας δάκρυα για τον Έχτορα στο καστροπόρτι απόξω ...

(Ιλιάδα Ω, 710-715)

Κάτω κάποια από τα ανάγλυφα στο υπόστεγο. Ο καλλιτέχνης δεν υπογράφει ακόμη τα έργα του. Εξαίρεση δυο έργα του γλύπτη Αριστοκλή, που φέρουν την υπογραφή του.

      

Αριστερά η στήλη Κοραλλίου (μέσα 4ου πΧ), από τον ταφικό περίβολο των Ηρακλειωτών, στην οδό των Τάφων. Η νεκρή καθιστή, τείνει το χέρι της στον σύζυγο της Αγάθωνα. Το σκυλάκι στα πόδια της σηκώνει το κεφάλι, να δει τον αποχαιρετισμό, Στο βάθος ένας γενειοφόρος άντρας και μια γυναίκα, πιθανόν δούλη.

Μπαίνοντας στο Μουσείο, βλέπουμε τέσσερα αριστουργήματα του. Στο μικρό χώρο δεξιά, το γνήσιο ανάγλυφο του Δεξίλεου, δεξιά του το εξαίσιο γλυπτό της 'Ευκολίνης' (380-370 πΧ, κόρης του Αντιφάνους (με επιγραφή που ξεκινάει ως εξής: ... αυτή εδώ έχει όνομα ! ...) και ο ναίσκος με τις αδελφές Παμφίλη και Δημητρία (κάτω, αριστερά το γνήσιο ανάγλυφο, στο Μουσείο και έξω το αντίγραφό του).  

Έργο του 325-310 πΧ, που βρέθηκε στη Νοτία Οδό. Τα ταφικά ανάγλυφα αρχικά εξέφραζαν συγκρατημένη θλίψη, αργότερα έντονο πόνο και τέλος απάθεια. Παρατηρήστε πόσο απόμακρες δείχνουν οι δυο γυναίκες, σαν να έχουν φύγει ήδη σε έναν κόσμο υπερβατικό.

Αλλά ας πάμε και στο εκπληκτικό ανάγλυφο του νεαρού Αθηναίου ιππέα Δεξίλεω. Τα χάλκινα όπλα του και το χαλινάρι του αλόγου του λείπουν.

Παριστάνεται έφιππος με κοντό χιτώνα και χλαμύδα, να λογχίζει τον γυμνό αντίπαλο του, που πεσμένος στο έδαφος προσπαθεί να αμυνθεί με το ξίφος του.


Αριστερά
λεπτομέρεια από τη στήλη του Δεξίλεω


και
δεξιά το κενοτάφιο όπου βρέθηκε τοποθετημένο.




Και κάτι ακόμη, πριν πάμε παρακάτω:


δεν είναι ανάγκη παιδιά να έχετε σπουδάσει ιστορία της τέχνης

αρκεί απλά να αντικαταστήστε τον πεσμένο στο έδαφος πολεμιστή με έναν κακό δράκο
και ...
έχετε αυτόματα μπροστά σας (λες και δεν έχουν περάσει 8 ολόκληροι αιώνες) έναν από τους λαοφιλέστερους αγίους μας, τον Άγιο Μεγαλομάρτυρα Τροπαιοφόρο Γεώργιο  στις βυζαντινές εικόνες.

(σύμπτωση; δεν νομίζω !).

Πρόσφατα προστέθηκε στα εκθέματα και το μαρμάρινο αριστούργημα του 420 πΧ :

η γιαγιά (μαμμή) Αμφαρέτη

με το συγκινητικό επίγραμμα: 

ΤΕΚΝΟΝ ΕΜΗΣ ΘΥΓΑΤΡΟΣ ΤΟΔ’ΕΧΩ ΦΙΛΟΝ, 

ΟΜΠΕΡ ΟΤ’ΑΥΓΑΣ ΟΜΜΑΣΙΝ ΗΕΛΙΟ ΖΩΝΤΕΣ ΕΔΕΡΚΟΜΕΘΑ, 

ΕΧΟΝ ΕΜΟΙΣ ΓΟΝΑΣΙΝ ΚΑΙ ΝΥΝ ΦΘΙΜΕΝΟΝ ΦΘΙΜΕΝΗ ΧΩ

'το παιδί της κόρης μου έχω εδώ δα, που στα γόνατά μου κράταγα όταν ζωντανοί βλέπαμε το φως του ήλιου και τώρα νεκρό το κρατώ εγώ η νεκρή'.

  


ΟΚ, αρκετά με το Μουσείο, ώρα να βγούμε και να περπατήσουμε ανάμεσα στις ελιές και τα κυπαρίσσια,  τα αγριολούλουδα  και τα αντίγραφα των γλυπτών μας.




Εκεί ήταν και το 'Δημόσιο Σήμα', ο μεγαλοπρεπής δρόμος, πλάτους 40 μ. και μήκους 1.100 μ., που ένωνε την Αθήνα με την είσοδο της Ακαδημίας και οι δυο πλευρές του αποτελούσαν το χώρο ταφής των επιφανών Αθηναίων (όπως ο Περικλής, αλλά και ο Αρμόδιος και ο Αριστογείτων), αλλά και των πεσόντων υπέρ της πόλης, την περίοδο της δημοκρατίας.

η ταφή βρεφών

Οι ταφικές πρακτικές της ταφής και της καύσης στον ελλαδικό χώρο, στην πορεία των αιώνων συνυπάρχουν. Μετά το 478 πΧ. οι ενταφιασμοί (η μακροβιότερη πρακτική) υπερτερούν των καύσεων, που εμφανίζονται ήδη από τη Νεότερη Νεολιθική εποχή και είναι σαφώς ακριβότερη επιλογή.

Τα βρέφη στην αρχαιότητα δεν καίγονται, αλλά ενταφιάζονται, μέσα σε μεγάλα πυθάρια, που συμβόλιζαν τη μήτρα της μητέρας τους.

'εγχυτρισμός'

ετυμ: εν + χύτρα = 
τοποθετώ σε αγγείο

ταφικά αγγεία με οστά παιδικής ταφής.

'τα μωρά της Αστυπάλαιας'

Στη Χώρα της Αστυπάλαιας, τη σημερινή πρωτεύουσα του νησιού, που ήταν και η αρχαία πρωτεύουσα, ανακαλύφθηκαν 2.760 εγχυτρισμοί νεογέννητων και μικρών (!), τοποθετημένοι μέσα σε  λάκκους λαξευμένους στο βράχο.

  

Το ταφικό ανάγλυφο του Ιλισσού

Ο νεκρός Ιλισσός, νεαρός αθλητής, στηρίζεται στο δεξί του πόδι, με τον μανδύα του κρεμασμένο στο αριστερό του χέρι, κοιτάζει μπροστά του, στο άπειρο,

ενώ  ο πατέρας του, στηριγμένος στο μπαστούνι  του, κοιτάζει θλιμμένος και σκεπτικός την απουσία του νεκρού γιου του (ξέρει ότι δεν είναι πια εδώ).

Τα βλέμματα τους δεν συναντιούνται.

Ο σκύλος του μυρίζει ακόμη προσπαθώντας να τον βρει και ο πιστός του δούλος (κάτω αριστερά) θρηνεί απαρηγόρητος σε στάση εμβρύου.

Έργο καλλιτέχνη από το εργαστήριο του Σκόπα (340 πΧ), που βρέθηκε στην κοίτη του Ιλισού το 1874, που θα μπορέσουμε να θαυμάσουμε σε μια άλλη μας βόλτα στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο.

Εκεί μπορούμε να δούμε μια εξαιρετική συλλογή ταφικών αναγλύφων, όπως τα παρακάτω: του Αριστοναύτη και των Προκλή και Προκλείδη.

 

αττικά ταφικά ανάγλυφα

άκλαφτο κι άθαφτο, αψηφώντας με, μη φύγεις και με αφήσεις,
απ᾿ αφορμή δικιά μου οι αθάνατοι μην οργιστούν μαζί σου 

... μή μ᾿ ἄκλαυτον ἄθαπτον ἰὼν ὄπιθεν καταλείπειν

νοσφισθείς, μή τοί τι θεῶν μήνιμα γένωμαι ... (Οδύσσεια λ, 72-73)

Το 508 πΧ, ο Κλεισθένης με την ΄ισονομία΄ του, περιορίζει τις πολυτελείς ταφές. Η μεγάλη παραγωγή τους αρχίζει από το 420 πΧ, οπότε λήγει μια δεκάχρονη απαγόρευση τους, που είχε επιβληθεί τα πρώτα χρόνια του Πελοποννησιακού Πολέμου και καλύπτει έναν κυρίως αιώνα  ως το 317 π.Χ., οπότε ο Δημήτριος ο Φαληρέας, που έγινε κυβερνήτης της Αθήνας με τη θέληση του βασιλιά της Μακεδονίας Κασσάνδρου, απαγόρευσε την κατασκευή τους με νόμο, ο οποίος ίσχυσε και μετά την πτώση του για τρεις σχεδόν αιώνες, δηλαδή ολόκληρη την ελληνιστική περίοδο. 

Μαρμάρινο επιτύμβιο ανάγλυφο κόρης με τους γονείς της, 
που βρέθηκε κατά τα πρώτα χρόνια των ανασκαφών. 
Η κόρη εικονίζεται καθήμενη σε σκίμποδα με τα πόδια πάνω σε υποπόδιο, 
να αποχαιρετά τη μητέρα της με την τυπική χειρονομία της δεξιώσεως. 

Στο βάθος ο πατέρας της βαρύθυμος. 

(Β΄ τέταρτο του 4ου αιώνα π.Χ).

  

Τα αττικά επιτύμβια ανάγλυφα έγιναν πρότυπο και για άλλες περιοχές της Ελλάδας όπως τη Βοιωτία, τη Θεσσαλία και τη Μακεδονία, όπου συναντούμε όμοια μνημεία κατά τη διάρκεια του 4ου αιώνα π.Χ. Αρχικά έχουν αρχιτεκτονική πλαισίωση, παρουσιάζονται δηλαδή ως προσόψεις ναΐσκων με δύο παραστάδες, που στηρίζουν ένα αέτωμα. Σε κάποια από τα παλαιότερα παραδείγματα δεν υπάρχουν παραστάδες και η αετωματική επίστεψη είναι ελεύθερη. Με την πάροδο του χρόνου οι ναΐσκοι γίνονται βαθύτεροι και οι μορφές σχεδόν ολόγλυφες, όπως ένα από τα σημαντικότερα ευρήματα του Κεραμεικού,  από τα πιο εξελιγμένα του τέλους του 5ου, εκείνο του Δεξίλεω.

Ο δεκαενιάχρονος Δεξίλεως, γιου πλούσιας οικογένειας από τον δήμο του Θορικού (στη νοτιοανατολική Αττική), που είχε κληθεί να υπηρετήσει στο αθηναϊκό ιππικό και σκοτώθηκε το 394 π.Χ., κατά τον λεγόμενο Κορινθιακό Πόλεμο, σε μια μάχη κοντά στην Κόρινθο μαζί με άλλους τέσσερις ιππείς.

Ντυμένος με κοντό χιτώνα και χλαμύδα (η ενδυμασία του δεν είναι στρατιωτική), εικονίζεται να ιππεύει το ανασηκωμένο στα πίσω πόδια άλογό του και να σκοτώνει με το δόρυ του έναν γυμνό αντίπαλο, που έχει καταρρεύσει στο έδαφος δίπλα στην ασπίδα του και προσπαθεί να αμυνθεί με το ξίφος του. 

Η παράσταση δεν αποτυπώνει μια πραγματική σκηνή μάχης (όπου ο Δεξίλεως είχε σκοτωθεί), αλλά εξιδανικεύει τον νεκρό, προβάλλοντάς τον ως νικητή. 

Της ίδιας περιόδου είναι 

και τα υπέροχα ανάγλυφα του αγαπημένου ζευγαριού Θρασέα και Ευανδρίας(αριστερά)

αλλά και της θλιμμένης  Μνησαρέτης, (δεξιά) 

που βρίσκονται (δυστυχώς) σήμερα στο Μουσείο της Περγάμου, στο Βερολίνο και στη Γλυπτοθήκη του Μονάχου αντίστοιχα. 

 αναθηματικά ανάγλυφα

Παράλληλα με την παραγωγή των επιτύμβιων αναγλύφων, αναπτύχθηκε στην Αττική (και στη συνέχεια και στην υπόλοιπη Ελλάδα) και εκείνη των αναθηματικών, που αφιέρωναν οι πιστοί μετά από μια ευχή που εισάκουσαν οι θεοί ή ένα τάμα που πραγματοποίησαν. Είναι ορθογώνιοι μαρμάρινοι πίνακες που στήνονταν στα ιερά επάνω σε ψηλές πεσσόμορφες βάσεις και εικονίζουν θεότητες και ανθρώπους που προσεύχονται ή προσφέρουν θυσίες. 

 

Αριστερά αναθηματικό ανάγλυφο,
που βρέθηκε κοντά στην Eννεάκρουνο, στην Αθήνα.

Προέρχεται από το ιερό του ήρωα-ιατρού Aμύνου. 

Σύμφωνα με την επιγραφή πάνω από την παράσταση 
πρόκειται για ανάθημα του Λυσιμαχίδου, γιου του Λυσιμάχου, 
από τις Aχαρνές. 

O αναθέτης κρατεί ομοίωμα ποδιού, 
στο οποίο διακρίνεται διογκωμένη φλέβα, δηλώνοντας την πάθησή του.





Πριν κλείσουμε, ας δούμε κι ένα από τα 'ξενιτεμένα' μας αριστουργήματα: την επιτύμβια στήλη (450-440 πΧ) μικρού κοριτσιού, που βρέθηκε στην Πάρο το 1875 και φιλοξενείται σήμερα στη συλλογή του Μητροπολιτικού Μουσείου Τέχνης στη Νέα Υόρκη.

επίλογος

Και για να ελαφρύνουμε λίγο το κλίμα από το πολύ θανατικό, ας κλείσουμε με λίγη πλάκα: στη συλλογή του Μουσείου του Paul Getty στις ΗΠΑ, υπάρχει το υπέροχο επιτύμβιο ανάγλυφο (κάτω) με τη νεκρή καθιστή σε σκαλιστή πολυθρόνα, να χαζεύει την ιστοσελίδα της στο facebook (το χούϊ δεν κόβετε όπως βλέπετε, ούτε μετά θάνατον).

Η πιστή της υπηρέτρια κρατάει ανοιχτό το laptop.

Αν δεν με πιστεύτε δεν έχετε παρά να προσέξετε τις ... θύρες usb στο πλάϊ.

Read More

Βυζάντιο και παρακμή

η βαθιά στρέβλωση

Το Βυζάντιο ήταν μέχρι πρόσφατα μια υποτιμημένη, αδικαιολόγητα παραμελημένη και σκληρά κακο-μεταχειρισμένη  ιστορική περίοδος. 

Η μεγάλη ζημιά, το δυστύχημα, έγινε από τον Άγγλο ιστορικό (του 18ου αι.) E. Gibbon. Το μνημειώδες επτάτομο έργο του: 'Η παρακμή και η πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας' (1776-1788), γραμμένο σε θαυμάσια αγγλικά, διαβάστηκε πολύ και έγινε κλασικό. Ο ενθουσιασμός του όμως για το ρωμαϊκό μεγαλείο του έκλεινε τη θέα σε οτιδήποτε χριστιανικό, μεσαιωνικό ή βυζαντινό (που το μισούσε). Θεωρούσε  το Βυζάντιο θρίαμβο της βαρβαρότητας και της θρησκείας, ένα συνον-θύλευμα προκαταλήψεων, δολοπλοκιών, καλογερισμού, διαφθοράς, εκφυλισμού και ερειπίων (όπως άλλωστε κι ο Μοντεσκιέ και ο Βολταίρος).

Παρέβλεψε αυθαίρετα ότι το Βυζάντιο δεν υποχρεώθηκε να διασχίσει την περίοδο καθαρής βαρβαρότητας, που υπέστη η Δυτική Ευρώπη από τον 5ο ως τον 11ο αιώνα, δεν ξαναγύρισε ποτέ στην ανταλλακτική οικονομία (κύριο γνώρισμα του Μεσαίωνα στη Δύση), δεν έφτιαξε Ιερά Εξέταση και δεν έκαψε ποτέ ανθρώπους στην πυρά. 

Περιφρονούσε τη θρησκεία και τον κλήρο, αλλά και την έννοια του ιερού. Πρόκειται για τη γνωστή προκατάληψη του Διαφωτισμού, εναντία σε κάθε τι που σχετίζεται με τον χριστιανισμό (που θεωρεί-ται υπεύθυνος για την πτώση της Ρώμης). Κάθε παλιότερη γενιά άλλωστε, βρίσκει τη νεότερη παρηκ-μασμένη και κάθε κολλημένος στη στερεότυπη εικόνα μιας κλασικής  εποχής, δεν μπορεί να έχει καλή ιδέα για την εποχή που ακολουθεί.

η αποκατάσταση

Η αρνητική εικόνα για το Βυζάντιο που διαμόρφωσε ο Γκίμπον στη Δύση, για έναν περίπου αιώνα, μόνον πρόσφατα άρχισε να ανατρέπεται, από τον άλλο εκπληκτικό (αντι-Γκίμπον, κατά την έγκριτη βυζαντινολόγο Κα Αγγ. Λαίου) Άγγλο επίσης ιστορικό, τον Στήβεν Ράνσιμαν.

'... μα τι είδους παρακμή διάολε είναι αυτή που διαρκεί 1.100 χρόνια;'

θα αναρωτηθεί ο Sir J.C.Stevenson Runciman (1903-2000), ένας από τους επιφανέστερους Άγγλους  βυζαντινολόγους και θαυμαστής της Ορθοδοξίας. 
Την ασπάστηκε και βαπτίστηκε, λίγο πριν πεθάνει, στο Άγιον Όρος. Καθηγητής ιστορίας στο Trinity College, δίδαξε βυζαντινή ιστορία στο Παν/μιο της Κων/πολης, το διάστημα 1942-1945.  Μνημειώδες το έργο του για τις Σταυροφορίες.

Μιλούσε και διάβαζε ελληνικά και λατινικά και έμαθε αρκετές από τις δυτικές γλώσσες, αλλά και αραβικά, περσικά, τούρκικα, εβραϊκά, συριακά, αρμενικά και γεωργιανά, για τη μελέτη των πηγών της μεσαιωνικής ιστορίας. 

η αλήθεια είναι πως χωρίς το 'παρακμιακό' Βυζάντιο 

η Ιταλική Αναγέννηση θα είχε μείνει στα μισά του δρόμου

για την παρακμή

Ας δούμε λίγο και την άλλη όψη του νομίσματος:

η παρακμή είναι εξαιρετικά ελκυστική 

(θυμηθείτε για λίγο τον Καβάφη) και

έχει μια ανήμπορη χάρη

Ακριβώς επειδή είναι ανήμπορη, οφείλουμε να ασχοληθούμε εμείς μαζί της. Η παρακμή δεν ξέρει ως να επιβιώσει, πρέπει να τη βοηθήσουμε εμείς. Ο Καίσαρας πχ δεν μας έχει ανάγκη, επιβιώνει από μόνος του.

Ένας ιστορικός που λατρεύει τον Θουκυδίδη (και δικαίως), γιατί να ασχοληθεί με τους 'δεύτερους' μιμητές του, όπως με τον ήσσονα Βυζαντινό ιστορικό Προκόπιο (κορυφαίος ιστορικός της ύστερης αρχαιότητας, του Ιουστινιανού); Η στάση του αυτή, αν δεν είναι απλά αποτέλεσμα τεμπελιάς, είναι σίγουρα μια επιπόλαιη συναισθηματική στάση, που στηρίζεται σε προκαθορισμένα σχήματα.

Στο Βυζάντιο η μεγάλη επιστημονική φιλοπεριέργεια, που έφτασε στην μεγαλύτερη ακμή της στην ελληνιστική περίοδο, υποχωρεί. Η  κριτική παρατήρηση προσώπων, αλλά και καταστάσεων περιορί-ζεται. Παραμένει όμως η προσήλωση στη λέξη (καθαρά ελληνιστικό γνώρισμα), όχι μόνον ως μέσον διατύπωσης εννοιών, αλλά και ως αυτόνομο καλλιτέχνημα (η αξία του λόγου).

Οι σοφιστές και οι ρήτορες παραμένουν στο Βυζάντιο. Το στρώμα όμως των μορφωμένων συρρικνώνεται, απλώνεται απογοήτευση, οι δυνατότητες ανταλλαγής ιδεών που τρέφουν την πνευματική ζωή περιορίζονται, ενώ κυριαρχούν οι ανάγκες της επιβίωσης. Όπως έλεγε άλλωστε ο Ισοκράτης:

η καθημερινή ζωή απαιτεί αποφάσεις τώρα, που απαιτούν μια τεχνική σύγκρισης ενδεχομένων, 

πριν λύσει η φιλοσοφία τα (συχνά εξωπραγματικά) της προβλήματα.

Η αμέριμνη αφοσίωση στις Μούσες δεν είναι πια δυνατή. Οι ελληνιστικές αξίες κατακρεουργούνται: το χιούμορ χάνεται, τα επιχειρήματα αντικαθιστά η ειρωνεία και ο χλευασμός κι όχι σπάνια μια αλλό-κοτη βαναυσότητα.

Η κοινωνική ευπρέπεια δημιούργησε τη θεο-λογία, όταν οι λόγιοι (οι μορφωμένοι της παλιάς σχολής) καταπιάστηκαν με τον χριστιανισμό (από τον Μ. Κων/νο και μετά), με τον τρόπο που ήξεραν. Η στάση τους ήταν γνήσια ελληνιστική, στο μέτρο βέβαια που είχε αφομοιωθεί από τον καθένα τους. Το Βυζάντιο διατήρησε παρόλα αυτά, σε όλη την πορεία του, το στοιχείο της υπεροχής της ελληνικής παιδείας.

Οι έλληνες δεν εγκατέλειψαν ποτέ το αίσθημα της μοναδικότητας τους, παρά τον συγχρωτισμό τους με άλλους λαούς. Στη συνείδηση του ο Έλληνας, 'ως Έλληνας' ήταν κάτι περισσότερο από τους άλλους. Είχε μια ξεχωριστή αποστολή, κάτι που είχε και πολιτική διάσταση, αν και δεν ζούσε σε καθαρά ελληνικό πολιτικό πλαίσιο. 

Η Ρωμαϊκή αυτοκρατορία έγινε γρήγορα στρατι-ωτική, ενώ οι ανατολικές επαρχίες θεοποίησαν τον Καίσαρα. Η κοσμοκρατορία του Μ. Αλέξανδρου απο-τελεί ένα από τα πρότυπα της βυζαντινής αντίληψης για την κοσμοκρατορία. Η Ρωμαϊκή δημοκρατία βέβαια δεν ήθελε τη μοναρχία, όταν αποδέχτηκε την ηγεμονία. Η πολιτική αδιαφορία όμως και η νοοτρο-πία του πληθυσμού για μια εξιδανικευμένη μορφή του αυτοκράτορα, οδήγησαν στη μοναρχία.


Πρότυπο της ο ανατολικός δεσποτισμός των Περσών, ένα μεταφυσικό κοσμοείδωλο, που με την αντιστοιχία της κυριαρχίας του θεού με εκείνη του αυτοκράτορα, παρέχει μετα-φυσική κάλυψη στην παγκόσμια κυριαρχία.
Στην πράξη βέβαια, στη καθημερινότητα, ο συγκλητικός που θέλει να πείσει τον αυτο-κράτορα για μια αλλαγή πολιτικής, βλέπει


μπροστά του την κουταμάρα, την ισχυρογνωμοσύνη και την αδιαφορία του συγκεκριμένου προσώπου κι όχι το θείο χάρισμα του. Το ίδιο κι ο πολίτης που στέκεται μπροστά στο δικαστήριο. Κανείς δεν είναι τόσο ηλίθιος που να 'μασάει' περί θείας έμπνευσης των νόμων, των δικαστών κλπ.

Και κάτι ακόμη: η ευαρέσκεια του θεού σε ένα άνθρωπο, ακόμα και στον 'εκλεκτό' του, δεν χαρίζεται μόνιμα. Μπορεί κάλλιστα να αρθεί, αν αυτός φανεί κάποια στιγμή ανάξιος τους. Ενώ φαινομενικά δηλαδή η ιδεολογία καλύπτει απόλυτα την αυτοκρατορική εξου-σία με θεολογικούς συλλογισμούς,


το πρόβλημα αρχίζει όταν η εξουσία αυτή εφαρμόζεται από έναν συγκεκριμένο αυτοκράτορα. Η δημόσια εμφάνιση του πχ, μπορεί να ενισχύει το κύρος του, αλλά περιέχει κι ένα ρίσκο: καταργώντας το απρόσιτο, μπορούσε να προκαλέσει διάλογο με το λαό με απρόβλεπτες συνέπειες.

βυζαντινή λογοτεχνία

Η εκκλησία αρκείται, σε γενικές γραμμές, να απορρίπτει το περιεχόμενο μόνον της κλασικής παιδείας, της αρχαίας ελληνικής γραμματείας (καταδικάζει την ειδωλολατρική ανηθικότητα και τη διεστραμμένη ελληνική μυθολογία), δέχεται όμως τη γλωσσική και υφολογική μορφή της. Η μόρφω-ση ενός κληρικού, ακόμη κι ενός θεολόγου, δεν διαφέρει από εκείνη του ποιμνίου.

Ο κοσμικός διανοούμενος είχε μια απρόσβλητη ελευθερία και κινδύνευε μόνον όταν προσπαθούσε απερίσκεπτα να απομακρυνθεί υπερβολικά από τον θρησκευτικό χώρο. Οι άνθρωποι που ασχολούνται με τη λογοτεχνία και κυρίως αυτοί που την παράγουν ανήκουν (προέρχονται) αποκλειστικά από την άρχουσα τάξη. Είναι ευγενείς ή ανώτατοι αξιωματούχοι, που αργότερα μπορεί να εμφανίζονται ως μοναχοί, επίσκοποι ή Πατριάρχες (όπως ο Νικηφόρος ή ο Φώτιος).
Πλάι τους υπάρχουν βέβαια και οι επαγγελματίες λόγιοι.

Αριστερά ο πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως Φώτιος (810-893) ένθρονος σε δημόσια συζήτηση. 

Μικρογραφία από χειρόγραφο του 13ου αι. Μαδρίτη, Εθνική Βιβλιοθήκη.

Η αγάπη για τη ζωή υποχωρεί. Οι εγκόσμιες χαρές είναι ένα όνειρο, από το οποίο ξυπνούν για να απαρνηθούν τον κόσμο, αφού η βαθύτερη στάση βασιζόταν στην προσήλωση στον άλλο κόσμο. 

Η ερωτική φιλολογία όμως διατηρείται: είτε με 'συγκάλυψη' (ο Νικηφόρος Βασιλάκης πχ γράφει ερωτικό μυθιστόρημα, αλλά το δικαιολογεί σαν απλή άσκηση γραφής, το χαρακτηρίζει ως ΄γύμνασμα΄) ή με προσπάθεια νομιμοποίησης, μέσω ανάληψης θέσης επισκόπου από τον συγγραφέα, για να προφυ-λάξει το έργο του (παράδειγμα ο Ηλιόδωρος).

Οι μυθιστοριογράφοι κάνουν σαν να μην υπήρχε ο χριστιανισμός.
Γράφουν απλά αγνοώντας τον (α-χριστιανικότητα).

Ο Ψελλός 'τα χώνει' χοντρά στους μοναχούς της εποχής του, προσωποποιώντας απλά την κριτική του, σε έναν μεθυσμένο καλόγερο (αν η ορθοδοξία είναι ταμπού, οι εκπρόσωποί της δεν είναι στο απυρόβλητο).
Ο Μιχαήλ Ψελλός (1018-1078) βυζαντινός λόγιος, φιλόσοφος, ιστορικός και διπλωμάτης, διετέλεσε ύπατος των φιλοσόφων (πρύτανης θα λέγαμε σήμερα) στο Πανδιδακτήριο (Παν/μιο) της Κωνσταντινούπολης.

Και βέβαια υπάρχει κι ο Πλήθων (και είναι ο μοναδικός), που καταφέρνει να 'τα χώσει' όχι μόνον σε όλη την εκκλησία, αλλά και στην ίδια την πίστη. Δεν είναι τυχαίο πως είναι γόνος οικογένειας ιερωμένων, αναθρεμμένος με τα πρότυπα του ανώτατου κλήρου της Κωνσταντινούπολης.

Αριστερά ο 'τελευταίος Έλληνας', ο φιλόσοφος Γεώργιος Γεμιστός ή Πλήθων (1355-1452), :  
«έλληνες εσμέν το γένος ως η τε γλώσσα και η πάτριος παιδεία δηλοί» 
γράφει ο Γεμιστός στον αυτοκράτορα Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγο.


η σημερινή κόντρα

Τι ήταν όμως αλήθεια το Βυζάντιο; 

ρωμαϊκός νόμος 
ελληνική γλώσσα 
(που γίνεται επίσημη από τον Ηράκλειο, το 7ο) και 
χριστιανική θρησκεία 


ή για να το πούμε λίγο πιο ποιητικά, χρησιμοποιώντας τα λόγια του Λόρδου Βύρωνα: 

σώμα ρωμαϊκό, πνεύμα ελληνικό και ψυχή ανατολίτικη μυστικιστική

Κατά την Ε. Αρβελέρ η Ευρώπη αρχίζει από το Βυζάντιο, που είναι 'η εκχριστιανισμένη και εξελληνισμένη Ρωμαϊκή ανατολική αυτοκρατορία, με την Κωνσταντινούπολη για πρωτεύου-σα'.

Στον αντίλογο βέβαια ο Κ. Καστοριάδης: ο πολιτισμός του μας δίνει στις μεγάλες του γραμμές μια στατική εικόνα απολιθωμένων μορφών. Η σχέση με την παράδοση εδώ είναι στείρα, μιμητι-κή και επαναληπτική. Η ζωγραφική γίνεται μια εικονογραφία, που πολύ γρήγορα φτάνει σε τυποποιημένες μορφές, τις οποίες μετά απλώς επαναλαμβάνει μιμούμενη τον εαυτό της. Το ίδιο ισχύει και για την αρχιτεκτονική. Η τέχνη του λόγου μένει μια ισχνή και ανιαρή απομίμηση των αρχαίων προτύπων. 'Εξω από τη λαϊκή μουσική, που γι’ αυτή την περίοδο ελάχιστα ξέρουμε, η μουσική καθηλώνεται στο μονωδικό εκκλησιαστικό άσμα.

Με τη συρρίκνωση του βυζαντίου τον 13^ο (Μυστράς, Θεσσαλονίκη και Πόλη και Τραπεζούντα, που έπεσε το 1461 !), απαρχή της νεοελληνικής ταυτότητας (αρχίζει από το 1204, από εδώ αρχίζει την ελληνική ιστορία ο Ν Σβορώνος), αποκτά ξανά την εθνική της σημασία.

επίλογος

Ας κλείσουμε με τα λόγια του Ελύτη: 

η πατρίδα μου τοιχογραφία με πολλές επιστρώσεις, 

που αν βαλθείς και τις ξύσεις πηγαίνεις φυλακή.

Read More